«Πόλου νοητοῦ ἀστέρες σελασφόροι, Ἀκτῖσιν ὑμῶν φωτίσατέ μοι φρένας».
(Αστέρια φωτοβόλα του νοητού ουρανού, με τις ακτίνες σας φωτίστε τον νου μου).
Με αυτόν τον βαθύτατα ποιητικό και θεολογικό στίχο, η Εκκλησία μάς εισάγει στο πνευματικό νόημα της μεγάλης εορτής των Αγίων Πατέρων, η οποία τιμάται την Κυριακή μεταξύ 13 και 19 Ιουλίου. Αν και ιστορικά η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη πρωτίστως στην ανάμνηση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου της Χαλκηδόνος (451 μ.Χ.)κατά των Μονοφυσιτών, η λειτουργική και δογματική συνείδηση της Εκκλησίας διεύρυνε αυτή τη μνήμη, αγκαλιάζοντας στο πρόσωπό τους το πλήρωμα όλων των Αγίων Πατέρων των επτά Οικουμενικών Συνόδων που συγκρότησαν το δογματικό τείχος της Ορθοδοξίας.
Οι Άγιοι Πατέρες δεν υπήρξαν απλώς λόγιοι, φιλόσοφοι ή διοικητικοί ηγέτες, αλλά «νοητοί αστέρες» που καθοδήγησαν το σκάφος της Εκκλησίας μέσα από τις συμπληγάδες των αιρέσεων, διαφυλάσσοντας την αλήθεια για το πρόσωπο του Χριστού και την Αγία Τριάδα.
Κάθε Οικουμενική Σύνοδος αποτέλεσε μια θεόπνευστη απάντηση στην παραχάραξη της αλήθειας και έναν σταθμό στην πνευματική ιστορία της ανθρωπότητας. Η πορεία αυτή ξεκινά από τους 318 Πατέρες της Α΄ Συνόδου (Νίκαια, 325 μ.Χ.) που αντιμετώπισαν τον Αρειανισμό ομολογώντας τον Υιό ως «ομοούσιο» με τον Πατέρα, και συνεχίζεται με τους 150 της Β΄ Συνόδου (Κωνσταντινούπολη, 381 μ.Χ.) κατά των Πνευματομάχων για τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος. Ακολουθούν οι 200 της Γ΄ Συνόδου** (Έφεσος, 431 μ.Χ.) κατά του Νεστορίου που διακήρυξαν ότι η Παναγία είναι «Θεοτόκος», και οι 630 της Δ΄ Συνόδου (Χαλκηδόνα, 451 μ.Χ.) που θεμελίωσαν το Χριστολογικό δόγμα των δύο τέλειων φύσεων του Χριστού, της θείας και της ανθρώπινης, οι οποίες ενώθηκαν «ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως, αχωρίστως».
Η αλυσίδα ολοκληρώνεται με τους 165 της Ε΄ Συνόδου (Κωνσταντινούπολη, 553 μ.Χ.) κατά των κακοδοξιών του Ωριγένη, τους 170 της ΣΤ΄ Συνόδου (Κωνσταντινούπολη, 680 μ.Χ.) κατά του Μονοθελητισμού, και τέλος τους 367 Πατέρες της Ζ΄ Συνόδου (Νίκαια, 787 μ.Χ.) που κατέπαυσαν την Εικονομαχία, επιβεβαιώνοντας μέσω της τιμής των εικόνων την πραγματική Ενανθρώπηση του Θεού Λόγου.
Η θεολογική σημασία αυτής της κοινής μνήμης έγκειται στο γεγονός ότι για την Ορθόδοξη Εκκλησία το δόγμα δεν είναι μια στείρη, θεωρητική διατύπωση, αλλά ζήτημα ζωής και θανάτου, μια καθαρά σωτηριολογική υπόθεση. Αν ο Χριστός δεν ήταν τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, τότε η γέφυρα μεταξύ κτιστού και ακτίστου θα παρέμενε κομμένη και ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε να νικήσει τη φθορά και τον θάνατο. Όπως χαρακτηριστικά τόνιζαν οι Πατέρες, «το απρόσληπτο θεραπευτόν ουκ έστιν»— ό,τι δεν προσέλαβε ο Χριστός, έμεινε εκτός θεραπείας και σωτηρίας.
Έτσι, ο «νοητός πόλος», ο πνευματικός δηλαδή ουρανός της Εκκλησίας, παραμένει φωτεινός και ασφαλής επειδή οι Πατέρες μετέφεραν όχι δικές τους ανθρώπινες επινοήσεις, αλλά την εμπειρία του Αγίου Πνεύματος. Το αίτημα του πιστού προς τους Πατέρες, «ἀκτῖσιν ὑμῶν φωτίσατέ μοι φρένας», δεν αποτελεί μια έκκληση για διανοητική ανωτερότητα, αλλά μια βαθιά ανάγκη για κάθαρση της καρδιάς και του νου. Σε έναν κόσμο γεμάτο από πνευματικό αποπροσανατολισμό και υπαρξιακά σκοτάδια, το ανέσπερο φως της διδασκαλίας των Αγίων Πατέρων παραμένει η μοναδική, σταθερή και αδιάψευστη πυξίδα που οδηγεί στην εν Χριστώ θέωση.
