«Τιθεὶς ψυχὴν Χρυσόστομος ὁμοῦ συμμύσταις, λαοῦ καὶ στρατοῦ τε ἀπαρχὴ προσηνέχθη. Πρωτομάρτυς Χρυσόστομος ἀποφράδι ἐτύθη, Συνάθλων πληθύος ἑπομένης τῷ πότμῳ.»
Συμφώνως με την υπ' αριθμ. 2556/5-7-1993 εγκύκλιο της Ιεράς Συνόδου, η Εκκλησία μας τιμά κάθε χρόνο, την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, τη μνήμη των Αγίων Αρχιερέων, του ιερού κλήρου και του λαού που μαρτύρησαν κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Στο επίκεντρο αυτής της πάνσεπτης μνήμης βρίσκεται η εμβληματική και φλογερή μορφή του Αγίου Ιερομάρτυρος Χρυσοστόμου, Μητροπολίτου Σμύρνης — ενός ποιμένος που ταύτισε τη ζωή, τη δράση και το μαρτύριό του με την αγωνία και το τέλος του ελληνισμού της καθ' ημάς Ανατολής.
Από την Τριγλία στον Θρόνο της Σμύρνης
Ο κατά κόσμον Χρυσόστομος Καλαφάτης γεννήθηκε το 1867 στην Τριγλία της Βιθυνίας. Από νεαρή ηλικία έδειξε την κλήση του προς τα ιερά γράμματα και την Εκκλησία, φοιτώντας στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Η πνευματική του κατάρτιση, ο δυναμικός του χαρακτήρας και η απαράμιλλη ρητορική του δεινότητα τον ανέδειξαν γρήγορα σε πρωταγωνιστική μορφή του εκκλησιαστικού στερεώματος.
Ως Μητροπολίτης Δράμας (1902–1910) αναδείχθηκε σε φρουρό της Μακεδονίας κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, εμψυχώνοντας τον δοκιμαζόμενο ελληνικό πληθυσμό απέναντι στις προκλήσεις, γεγονός που ανάγκασε τις οθωμανικές αρχές να απαιτήσουν την απομάκρυνσή του. Το 1910 εξελέγη Μητροπολίτης Σμύρνης, όπου και ίδρυσε σχολεία, φιλανθρωπικά ιδρύματα και πνευματικές εστίες, αναδιδόμενος σε αληθινό πατέρα και προστάτη του μικρασιατικού λαού.
Αύγουστος του 1922. Η Μικρασιατική Καταστροφή κορυφώνεται και οι τουρκικές δυνάμεις εισέρχονται στη Σμύρνη. Ενώ το Οικουμενικό Πατριαρχείο και οι πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων τον προέτρεψαν να εγκαταλείψει την πόλη για να σώσει τη ζωή του, ο Χρυσόστομος αρνήθηκε κατηγορηματικά.
Η απάντησή του έμεινε ιστορική και αποτυπώνει το ύψος της αρχιερατικής του συνείδησης: «Ο Ποιμήν ο καλός τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων. Εγώ είμαι πρόεδρος της Σμύρνης και οφείλω να μείνω με το ποίμνιό μου».
Συνελήφθη από τον μαινόμενο τουρκικό όχλο και τον στρατό υπό τον Νουρεδίν Πασά. Υπέστη απάνθρωπα βασανιστήρια και εξευτελισμούς στους δρόμους της Σμύρνης, πορείας φρικτής που θύμιζε τον δρόμο προς τον Γολγοθά. Ο Χρυσόστομος αντιμετώπισε τα βασανιστήρια με απόλυτη γαλήνη, προσευχόμενος και ευλογώντας τους διώκτες του, μέχρις ότου παρέδωσε το πνεύμα του, σφραγίζοντας με το αίμα του την αφοσίωσή του στον Χριστό και την πατρίδα.
Ένα Διαχρονικό Πρότυπο για το Σήμερα
Ο Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική ανάμνηση μιας άλλης εποχής. Είναι το ζωντανό πρότυπο του αληθινού ηγέτη, του ανθρώπου που δεν εγκαταλείπει τον λαό του στις δύσκολες ώρες, του Χριστιανού που θυσιάζεται για τις αξίες του Ευαγγελίου.
Καθώς πλησιάζει η αυριανή ημέρα μνήμης, ας αναλογιστούμε το παράδειγμά του. Ας ευχηθούμε ο Άγιος Χρυσόστομος, μαζί με τους συν αυτώ μαρτυρήσαντες Αγίους Αρχιερείς και κληρικούς, να πρεσβεύουν από τα επουράνια θυσιαστήρια για την Πατρίδα μας και για όλους μας.
