Η περίοδος του Τριωδίου αποτελεί ένα από τα πιο κατανυκτικά και παιδαγωγικά στάδια του εκκλησιαστικού έτους. Με την έναρξή του, η Εκκλησία δεν μας εισάγει απλώς σε μια ακολουθία νηστειών και λατρευτικών ιδιαιτεροτήτων, αλλά μας καλεί σε μια βαθιά εσωτερική εργασία: την επιστροφή του ανθρώπου στον Θεό διά της μετανοίας. Το Τριώδιο είναι πορεία καρδιάς, όχι απλώς τυπική προετοιμασία για το Πάσχα.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Εκκλησία τοποθετεί στην αρχή αυτής της πορείας την παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου. Πριν από κάθε άσκηση, πριν από τη νηστεία, την εγκράτεια και την εξωτερική κακοπάθεια, προηγείται η διόρθωση του φρονήματος. Διότι, όπως διδάσκει η πατερική παράδοση, χωρίς ταπείνωση κάθε πνευματικός κόπος όχι μόνο δεν ωφελεί, αλλά μπορεί να καταστεί και επιζήμιος.
Ο Φαρισαίος της παραβολής παρουσιάζεται ως άνθρωπος τυπικά ενάρετος. Νηστεύει, τηρεί τον νόμο, αποφεύγει τα εμφανή αμαρτήματα. Όμως η προσευχή του αποκαλύπτει το βαθύτερο πρόβλημά του: δεν στέκεται ενώπιον του Θεού ως μετανοών, αλλά ως κριτής των άλλων και δικαιωτής του εαυτού του. Η αρετή του γίνεται αφορμή υπερηφάνειας και η θρησκευτικότητά του μετατρέπεται σε αυτοαναφορικό σχήμα.
Αντίθετα, ο Τελώνης δεν έχει τίποτα να παρουσιάσει. Η στάση του σώματος, το κατεβασμένο βλέμμα, η απλή και σύντομη προσευχή του, μαρτυρούν άνθρωπο που έχει συνειδητοποιήσει την πνευματική του πτωχεία. Δεν ζητά ανταμοιβή, αλλά έλεος. Και ακριβώς αυτή η συντριβή γίνεται ο τόπος της θείας δικαίωσης.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σημειώνει χαρακτηριστικά:
«Οὐχ ἡ φύσις τῶν ἔργων, ἀλλ’ ἡ διάθεσις τῆς ψυχῆς δικαιοῖ τὸν ἄνθρωπον».
Δεν είναι δηλαδή τα έργα καθαυτά που σώζουν τον άνθρωπο, αλλά το φρόνημα με το οποίο αυτά προσφέρονται στον Θεό.
Η αρχή του Τριωδίου αποκαλύπτει έτσι έναν θεμελιώδη κανόνα της πνευματικής ζωής: η ταπείνωση προηγείται της ασκήσεως. Γι’ αυτό και η Εκκλησία, παιδαγωγικά, καταλύει τη νηστεία την πρώτη εβδομάδα. Η πρακτική αυτή λειτουργεί ως προειδοποίηση: νηστεία χωρίς ταπείνωση οδηγεί σε φαρισαϊσμό· άσκηση χωρίς μετάνοια καταλήγει σε πνευματική αυταρέσκεια.
Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος τονίζει με σαφήνεια:
«Ὅπου ἡ ταπείνωσις, ἐκεῖ κατεβαίνει ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ».
Η χάρη δεν ελκύεται από την ανθρώπινη προσπάθεια ως κατόρθωμα, αλλά από την καρδιά που γνωρίζει την αδυναμία της και ελπίζει στο έλεος του Θεού.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του Τριωδίου, η Εκκλησία οδηγεί σταδιακά τον πιστό σε βαθύτερη αυτογνωσία. Η παραβολή του Ασώτου Υιού θα μας μιλήσει για την επιστροφή της αγάπης· η Κυριακή της Κρίσεως θα μας υπενθυμίσει την ευθύνη της αγάπης προς τον πλησίον· η Κυριακή της Τυροφάγου θα μας εισαγάγει στη συγχωρητικότητα ως προϋπόθεση της νηστείας. Όλα συγκλίνουν σε μία βασική αλήθεια: η μετάνοια δεν είναι στιγμιαίο συναίσθημα, αλλά διαρκής στάση ζωής.
Ο άγιος Εφραίμ ο Σύρος συνοψίζει αυτή τη στάση με ένα σύντομο αλλά βαθύ γνωμικό:
«Ὁ μετανοῶν οὐ φοβεῖται τὴν κρίσιν».
Η μετάνοια δεν γεννά φόβο, αλλά ελπίδα, διότι αποκαθιστά τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό.
Η αρχή του Τριωδίου, επομένως, δεν μας καλεί σε εξωτερική θλίψη ή ηθικισμό, αλλά σε εσωτερική μεταστροφή. Μας προσκαλεί να εγκαταλείψουμε την αυτάρκεια του Φαρισαίου και να υιοθετήσουμε τη σωτήρια συντριβή του Τελώνου. Μόνο τότε η πορεία προς το Πάσχα θα γίνει αληθινή ανάσταση της ψυχής και όχι απλώς επανάληψη ενός εκκλησιαστικού κύκλου.
Είθε η περίοδος του Τριωδίου να γίνει για όλους μας καιρός ταπεινώσεως, καθαρής προσευχής και αληθινής μετανοίας, ώστε να βιώσουμε το Πάσχα όχι μόνο ως εορτή, αλλά ως γεγονός ζωής.
---