Στο αποκορύφωμα της περιόδου του Δεκαπενταύγουστου, το βράδυ της 14ης Αυγούστου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τελεί την Ιερά Αγρυπνία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται η περιφορά του Επιταφίου της Παναγίας και η ψαλμωδία των Εγκωμίων. Τα Εγκώμια αυτά αποτελούν ένα από τα πιο συγκλονιστικά, λυρικά και θεολογικά πλούσια δημιουργήματα της βυζαντινής υμνογραφίας. Μέσα από στίχους υψηλςού πνευματικού ύψους, η Εκκλησία δεν θρηνεί απλώς την απώλεια της Μητέρας του Θεού, αλλά υμνεί τη «Μετάστασή» Της προς τα ουράνια, αναδεικνύοντας το γεγονός ως το «Πάσχα του καλοκαιριού».
Η Μίμηση του Επιταφίου της Μεγάλης Παρασκευής και ο Αναστάσιμος Χαρακτήρας
Δομικά, τα Εγκώμια της Παναγίας ακολουθούν το πρότυπο των τριών στάσεων των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής («Η ζωή εν τάφω...», «Αι γενεαί πάσαι...», «Ω γλυκύ μου έαρ...»). Ωστόσο, υπάρχει μια θεμελιώδης θεολογική διαφορά: ενώ στον Επιταφίο του Κυρίου προϋπάρχει η οδύνη του Σταυρού και ο θάνατος του Θεανθρώπου εν αναμονή της Τριήμερης Ανάστασης, στην περίπτωση της Παναγίας ο θάνατος χαρακτηρίζεται ως «Κοίμησις».
Η Παναγία, ως η Μητέρα της Ζωής, δεν υπόκειται στη φθορά του τάφου με τον ίδιο τρόπο που υπόκειται η πεπερασμένη ανθρώπινη φύση. Αν και το σώμα Της γνώρισε τον φυσικό θάνατο —καθώς συμμετείχε πλήρως στην ανθρώπινη φύση του Υιού Της—, εντούτοις «μετετέθη» προς την αιώνια ζωή, και το ιερό Της σώμα δεν διαφθάρηκε, αλλά αναλήφθηκε στους ουρανούς. Έτσι, τα Εγκώμια της Παναγίας, αν και ψάλλονται μπροστά στον επιτάφιο στολισμένο με εγκώμια και άνθη, διαπερνώνται από μια βαθιά **αναστάσιμη και εσχατολογική χαρά.
Τα Εγκώμια διαιρούνται σε τρεις στάσεις, καθεμία από τις οποίες φέρει το δικό της δογματικό και υμνογραφικό στίγμα:
Η Πρώτη Στάση: Ξεκινά με στίχους που θυμίζουν τη γενεαλογική και οντολογική σχέση της Παναγίας με τον Θεό. Υμνείται ως η «αμνάς» που γέννησε τον Αμνό τον αίροντα την αμαρτία του κόσμου. Οι πιστοί αποδίδουν τιμή στη γυναίκα εκείνη που δάνεισε την ανθρώπινή Του σάρκα στον Λόγο.
Η Δεύτερη Στάση: Εστιάζει στη μητρική θλίψη αλλά και στο μεγαλείο της θέσης Της. Η Παναγία στέκεται ως η γέφυρα που ένωσε τη γη με τον ουρανό. Η ψαλμωδία εκφράζει την υπαρξιακή συγκίνηση των ανθρώπων που χάνουν τη φυσική τους μητέρα και προστάτιδα, η οποία όμως γίνεται πλέον η μεσίτισσα όλου του κόσμου.
Η Τρίτη Στάση:Αποτελεί την κορύφωση της χαράς και της δόξας. Ο θάνατος κατανικάται· η Μητέρα του Φωτός εισέρχεται στα «αδύτα» των ουρανών. Οι στίχοι καλούν τα επουράνια τάγματα και τους ανθρώπους να πανηγυρίσουν, διότι η Παναγία καθίσταται «Βασίλισσα εκ δεξιών του Βασιλέως».
> «Αἱ γενεαὶ πᾶσαι, ὕμνον τῇ Κοιμήσει, προσφέρουσι Παρθένε, τῇ σῇ.»
Η τελετή των Εγκωμίων της Παναγίας δεν είναι μια τυπική λατρευτική συνήθεια, αλλά μια πράξη ομολογίας της πίστης στην αθανασία της ψυχής και στην προσδοκία της κοινής αναστάσεως των νεκρών.
Η Κοίμηση και η Μετάσταση της Θεοτόκου λειτουργούν ως προεικόνιση και απαρχή της δικής μας σωτηρίας. Αυτό που συνέβη στην Παναγία —η υπέρβαση του θανάτου και η δόξα του σώματος και της ψυχής— αποτελεί τον τελικό προορισμό κάθε ανθρώπου που ακολουθεί τον δρόμο του Χριστού. Ψάλλοντας τα Εγκώμια, οι πιστοί συμμετέχουν μυστικά στη χαρά της νίκης κατά του θανάτου, αναγνωρίζοντας ότι η Παναγία παραμένει «η μόνη βοήθεια των χριστιανών», ασφαλές λιμάνι και πρέσbeυσα αδιάλειπτη υπέρ του σύμπαντος κόσμου.